dr inż. Łukasz Oskwarek , Warszawa

To, że w tym sezonie mamy "zimę bez zimy" wszyscy chyba zauważyliśmy, nawet osoby nie interesujące się zbytnio pogodą (bo przecież oni także mają z nią do czynienia). O ile zmienność danych pór roku w poszczególnych latach w naszym klimacie są normą, o tyle ich skala zaczyna budzić coraz większe znaki zapytania i co gorsze coraz większe podejrzenia o dalszą przyszłość naszego klimatu i nas samych.

Tej zimy mieliśmy bowiem raptem tylko 2 krótkotrwałe uderzenia zimowych chłodów, a śniegu było mniej niż podczas ubiegłej kiepskiej zimy. Dodam, iż koło domku przez ostatnie 2-3 miesiące miałem więcej grabienia liści niż odśnieżania! Z drugiej zaś strony dochodzą do mnie informacje o tęgich mrozach i dużych śniegach (znacznie przewyższających normy) w Azji i Ameryce Płn. I to na szerokościach geograficznych mniejszych niż leży Polska i Warszawa (np. w Turcji! Nie wspominając już o Chinach, czy części Stanów Zjednoczonych Ameryki).

Zastanawiam się w tym miejscu nad kilkoma kwestiami.

1) Czy rzeczywiście możemy mówić o efekcie cieplarnianym, a jeżeli tak to czy zawsze będzie on oznaczał tak ciepłą i niemal bezśnieżną zimę jak w tym roku (sezonie). Czy efekt cieplarniany może (w naszych stronach świata) puścić tak nagle (i to już na zawsze) zimy w niepamięć. Skoro przykładowo wzrost temperatury o 0,5 to bardzo dużo (tak można wyczytać z różnych danych klimatycznych na Ziemi), to przyrost temp. o 3-5 st. powyżej normy to przecież wzrost kosmiczny

2) W jakim stopniu powodem zmian klimatu może być sam człowiek. Czy przykładowo prądy oceaniczne (morskie), a także temperatury mórz i oceanów (w naszym przypadku przede wszystkim Atlantyku) to sprawa samych oceanów, czy też pośrednio człowieka. Myślę, że zmiany klimatyczne, których źródłem jest sama natura są do zaakceptowania (zarówno przez ludzi jak i przez przyrodę), gorzej jeżeli zmiany te wprowadza sam człowiek  to tak jakby podcinał on sobie gałąź, na której sam siedzi

3) Jak ludzie (z ich nawykami i tradycjami) oraz przyroda (z jej rocznym rytmem) mogą przyzwyczaić się do zmian klimatu. Zima bez zimy oznacza przecież nie tylko zmniejszenie rachunków za ogrzewanie, oszczędności dla służb drogowych, ale także przyspieszenie rozwoju wegetacji (w tym roku o ponad miesiąc!) oraz znacznie szybsze pojawienie się wysokich temperatur (ze wszelkimi tego skutkami). Nie wyobrażam sobie, iż tak nagle, jak za dotknięciem czarodziejskiej różdżki, moglibyśmy przyzwyczaić się do zmiany klimatu z umiarkowanego na śródziemnomorski

4) Czy, a jeżeli tak to kiedy i w jaki sposób może nastąpić odreagowanie tegorocznej dziwnej zimy. I tu jawią mi się 3 scenariusze: a) ochłodzenie i powrót relatywnie niższych temperatur w czasie trwania kalendarzowej wiosny (II połowa marca-maj), b) po gorącej wiośnie, deszczowe i burzowe lato, c) ciepła wiosna, gorące i słoneczne lato, za to chłodna jesień i prawdziwa zima (z temperaturami około lub poniżej normy wieloletniej) w przyszłym roku.

Może nie miałbym żadnych pytań i wątpliwości, gdyby nie bardziej wnikliwa ocena sytuacji na całym naszym globie. Osoby nie zorientowane w temacie mogą przecież myśleć, że jesteśmy na dobrej drodze bo zima to tylko same kłopoty. Przyglądając się jednak sprawie nieco szerszym wzrokiem przyznam, iż przebieg tegorocznej zimowej aury wzbudził we mnie niezwykłą ciekawość nt. naszego klimatu.

Nie wiem, czy będzie możliwe udzielenie odpowiedzi na mojego emaila (choć wyrażam taką nadzieję) bezpośrednio, za pośrednictwem audycji radiowych (traktując mnie jako jednego z wielu radiosłuchaczy) lub poprzez wskazanie interesujących źródeł informacji (książki, czasopisma, internet). Z góry dziękuję bardzo za wszelkie udzielone mi informacje.

dr inż. Łukasz Oskwarek

Wielka Brytania: Wielki Post energetyczny

Maciej Kuźmicz, Londyn

Brytyjscy biskupi anglikańscy apelują do wiernych, by do Wielkanocy ograniczyli zużycie energii. I opracowali postny kalendarz.

Efekt cieplarniany "od kuchni" (opracowanie autorskie)

Witam wszystkich serdecznie. W obliczu zmian klimatycznych wzrosło zainteresowanie zjawiskiem jakim jest efekt ciepliarniany. Jest to zjawiska naturalne wywolane obecnością w atmosferze tzw. gazów ciepliarnianych - dwutlenku węgla, pary wodnej w mniejszym stopniu metanu. Rodzi się pytanie: w jaki sposób w/w gazy przyczyniają się do istnienia efektu szklarniowego? Ten problem spróbuje pokrótce wyjaśnić, patrząc z fizykochemicznego punktu widzenia, jakby "od kuchni". Zacznijmy on ditlenku węgla. Jest to substancja o następujacej budowie cząsteczki: O=C=O, gdzie "O" ozn. atom tlenu a "C" - atom węgla. Znak "=" symbolizuje tzw. wiązanie podwójne pomiędzy tlenem a węglem. Jest to dość trwały układ, trudny do zniszczenia w ziemskiej atmosferze. Cechą charakterystyczną każdej substancji jest pochłanianie (absorpcja) przezeń promieniowania elektromagnetycznego, które dostarcza jej energii. Na nie składają się m.in.: promieniowanie widzialne, ultrafioletowe (UV) oraz podczerwone (IR). Dana cząsteczka pochłania w/w rodzaje promieniowania w różnym stopniu. W przypadku CO2 najsilniej absorbowane jest promieniowanie z zakresu podczerwieni, o najmniejszej energii. Podobnie jest w przypadku wody i CH4. To jakie promieniowanie związek pochłania zależy od jego budowy, ściślej od trwalości powstałych wiązań. Struktura CO2 została już wyjaśniona, teraz kolej na wodę, która ma najogólniej mówiąc cząsteczki o budowie kątowej z pojedynczymi wiązaniami tlen - wodór. Metan wygląda podobnie, tyle, że zamiast tlenu ma w składzie węgiel i o 2 atomy wodoru więcej. Są to dość trwałe struktury. Pochłonięta porcja promieniowania cieplnego przez ten czy inny gaz nie może "wydostać" się na zewnątrz lub wydostaje się w niewielkim stopniu.

Bilans jest za ten korzystny dla cząsteczki gazu. Energia promieniowania z zakresu IR wzmaga ruchy rotacyjno - oscylacyjne ("z grubsza" obrotowe) cząsteczek oraz ich ruch translacyjny (przesuwczy). Wskutek tego wzrasta średnia energia kinetyczna molekuł, czyli, mówiąc potocznie -wzrasta temperatura układu. Z fizycznego punktu widzenia temperatura to miara średniej energii kinetycznej cząstek. Zmagazynowane w ten sposób ciepło przyczynia sie właśnie do powolnego, ale nieustannego ocieplania powietrza. To zjawisko to wlaśnie wspomniany efekt szklarniowy. Ale dlaczego naukowcy i ekolodzy, w tym Ekoradio zwracają przeważnie tylko na dwutlenek węgla a nie na np. parę wodną? Aby odpowiedzieć na to pytanie należy wspomnieć o koncentracji tych gazów w atmosferze. W przypadku pary wodnej jest ona bardzo zmienna od zera do kilku procent. Natomiast zawartość CO2 jest w przybliżeniu stała i wynosi około 0,05%.

Skąd ta różnica? Wynika ona z faktu, iż para wodna to gaz bardzo łatwy do skroplenia: gazowa woda prędzej czy później powróci na ziemię w postaci ciekłej (lub stałej). Natomiast dwutlenek węgla jest w ziemskich warunkach gazem nie ulegającym skropleniu. Toteż pozostaje cały czas w troposferze. Na koniec wspomnę, że istnieje naturalny proces redukcji zawartości CO2 - zachodzi on miliony lat a odpowiedzialne są za to koralowce. Wiążą one gazowy dwutlenek węgla mówiąc poetycko "w skałę" - węglan wapnia (CaCO3), który jest głównym składnikiem ich wapiennych szkielecików.

Michał z Inowrocławia

Opracowując swoje prognozy często asekuruję się pradawną wiedzą starych przepowiadaczy pogody. Dzięki mojemu zainteresowaniu tą dziedziną wiedzy zdobyłem również umiejętności interpretowania zdjęc satelitarnych, map sytuacji atmosferycznej, itd. Technika ciągle pędzi na przód, powsatają coraz sprawniejsze modele matematyczne, a moc obliczeniowa maszyn ciągle zwiększa się. Jednak przyszłość i to nie tylko ta meteorologiczna ciagle dla wielu owiana jest tajemnicą. Pytanie które się teraz nasuwa brzmi czy zawsze tak będzie? Czy istnieje jakaś granica, której przekroczenie umożliwi poznanie przyszłości, choćby tej pogodowej? Ktoś kiedyś powiedział słowa które były, są i chyba będą aktualne po wsze czasy, bowiem "tylko Bóg zna przyszłość". Jest to dosc logiczne, bowiem Ktoś, kto stworzył materię, czas i przestrzeń musiał znaleźć się poza światem fizycznym.

Zmiany klimatyczne, które dzieją się na naszych oczach są zaiste niepokojące. W zasadzie mamy doczynienia już z nie tylko przyspieszającym ociepleniem, ale samo przyspieszenie przyspiesza. Wszystko nabiera większego pędu, lodowce topnieją w mgnieniu oka, zastanawiam się czy aby prastara wiedza ma jeszcze jakieś odzwierciedlenie w dzisiejszym stanie rzeczy, czy jej mądrość jest jeszcze reprezentatywna, a jeśli to w jakim stopniu? W moim mniemamniu zakres zmian klimatycznych jest już faktem, teraz najbogatsze kraje świata powinny skupić się na tym, aby ten proces wyhamować, a potem być może zniwelować. Pytanie, które cały czas pozostaje w gestii otwartej brzmi; czy zmiany klimatyczne to niejako naturalny proces historii dziejów Ziemi?, czy też wynik naszej działalności? Jeszcze do niedawna byłem przekonany, że raczej pierwszy wariant, a wpływ działalności człowieka jest relatywnie niewielki na te zmiany. Dziś zaczynam się wahać. Nie możemy przecież bagatelizowac czy marginalizowac wpływu wielkich potęg gospodarczych na klimat całej naszej planety. Coraz bardziej utwierdzam się w przekonaniu, że wpływ działalności czlowieka na przebudowę tego klimatu może byc bardzo znaczący. Chociaż w przeszłości jak się okazuje wielkie ocieplenia także miały miejsce. Pisałem już o tym wcześniej, ale przypomnę że świadczy o tym Grenlandia, której nazwa oznacza przezcież nic innego jak Zielony Ląd. Jest to niezbity dowód na to, że kilkaset lub kilka tysięcy lat temu panował tam zupełnie odmienny klimat aniżeli dzisiaj. Jeśli proces zmian klimatycznych jest sztuczny, to oczywiście jego główne brzemię spada na wielkie potęgi tego świata i na kreje rozwijające się jak np. Stany Zjednoczone i Chiny. Ale również my możemy wiele zrobic aby ten proces w jakiejś mierze wyhamowac. Wystarczy trochę determinacji i samodyscypliny, chociażby wyrzucając śmieci - segregujmy je, a ilośc i jakość produkowanych śmieci świadczy przecież o zamożności i świadomości społeczeństwa. Co ciekawe Polska jest bardzo ubogim krajem w wodę pitną, ale jednocześnie mamy kilka liczących się w świecie źródeł wody mineralnej. Wodę pitną w kranach również powinniśmy oszczędzac, chociażby nie goląc się przy otwartym kranie, zmywając naczynia nie pod wodą bierząca a misach zlewowych. Nasza palneta nas zywi i chroni. Poi, karmi, lasy produkują tlen, ale ten cały ekosystem bez naszej pomocy się rozreguluje. Unicestwimy go, a przecież Ziemia została nam tylko wypożyczona na pewien czas, naszej tutaj egzystencji. Musimy ją przekazać nastepnym pokoleniom przynajmniej w takiej kondyncji w jakiej ją zastaliśmy. Boże daj, aby była to kondycja lepsza, zdrowsza. Jeśli nie bedziemy żyli na zdrowej Ziemi, oddychali czystym powietrzem, jedli zdrowej żywności i pili czystej wody to bardzo szybko obróci się to przeciwko nam. I tak ziarnko do ziarnka... A rozwiajnie przemyślu farmaceutycznego? - to przecież nie tędy droga. Zadbajmy o przyczyny a skutki znikną same. Co do najbliższej pogodwej przyszłości to ciągle mam nadzieję, że trochę zimy bedziemy jeszcze mieli w drugiej dekadzie lutego.

Pozdrawiam serdecznie Marcin Fiałek

Z wykształcenia jestem geologiem, a ściślej hydrogeologiem i geologiem inżynierskim. W czasach, kiedy studiowałem na Wydziale Geologii UW program studiów na większości kierunków tego wydziału był skonstruowany tak, aby absolwenci mieli nie tylko wiedzę w zakresie wybranej specjalności, ale także ogólną wiedzę geologiczną. Na tzw. geologii technicznej mieliśmy także zajęcia z geologii historycznej z elementami paleontologii, mineralogii i petrografii, geomorfologii z elementami geologii czwartorzędu itp. Rozwodzę się trochę na ten temat, bo pragnę popolemizować z Panem na temat "efektu cieplarnianego". Jest to pojęcie z zakresu geologii oraz planetologii i określać się zwykło tym terminem taką sytuację w atmosferze w planety, gdy gromadzą się w niej gazy sprzyjające powstawaniu grubych i rozległych powłok obłoków oraz dochodzi do zatrzymywania wody w atmosferze. Taka sytuacja w historii geologicznej Ziemi na przestrzeni ostatniego 1 mld lat powstawała co najmniej kilkukrotnie, a na jej zmianę przychodziły okresy wielkich zlodowaceń. Ostatnie takie wahnięcia na dużą skalę miały miejsce na przestrzeni ostatnich 100-120 mln lat (kreda - pleistocen), a w skali drobniejszej w samym pleistocenie - 4 wielkie zlodowacenia przedzielone okresami ociepleń, nieraz bardzo dużych. Nie wolno zapominać, że ostatni lądolód ustąpił z ziem północnej polski raptem ok. 5000 p.n.e. Nawet dzisiaj przypuszcza się, że pod dnem jednego z jezior mazurskich (niestety nazwa wyleciała mi z głowy) zalega bryła martwego lodu, o czym miałaby świadczyć temperatura przy dnie - ok. 0 o C.

W ramach zajęć na studiach i późniejszego "dokształcania się" przedstawiano nam wyniki badań paleoklimatycznych i analiz pyłkowych, szczególnie w ostatnim okresie historii naszej planety, z których jednoznacznie wynikały spore wahnięcia klimatu na półkuli północnej. Ustąpienie lądolodu ze Skandynawii zmusiło, prawdopodobnie, mieszkańców zielonej dotychczas Sahary do osiedlenia się w dolinie Nilu - skończyły się pluwiały na Saharze. A patrząc na historię najnowszą pragnąłbym zwrócić Pańską uwagę na tzw. "małe optimum klimatyczne", które miało miejsce na przełomie I i II tysiąclecia n.e. To wtedy średnia temperatura była na tyle wysoka, że możliwa była uprawa zbóż na Grenlandii, co z kolei spowodowało osiedlenie się tam Wikingów. Z zapisków historycznych wynika, że w niektórych regionach Europy plony zbóż zbierano dwa razy do roku. Po tym okresie, gdzieś od XV w. rozpoczął się okres znacznego ochłodzenia, tzw. "mała epoka lodowcowa", podczas której zamarzał prawie cały Bałtyk i można było saniami dotrzeć na Bornholm, a nawet do Szwecji, a na lodzie stawiano karczmy, aby było gdzie się ogrzać.

Przedstawiam Panu te fakty aby próbować udowodnić tezę, iż obecne wahnięcia klimatyczne w naszym kraju i w ogóle na naszej planecie mieszczą się, jak na razie, w pewnej ogólnej normie geologicznej, nawet krótkookresowej, oraz paleoklimatycznej. Bardzo mi się w swoim czasie spodobało stwierdzenie prof. Olliera z Australii, że geolodzy na półkuli północnej mają "oczy zasypane osadami lodowcowymi". Trawestując to powiedzenie gotów jestem twierdzić, że my wszyscy mamy "oczy przesłonięte długością życia osobniczego człowieka" i zapominamy o geologicznej skali czasu. A nawet nie geologicznej - popatrzmy na otaczający nas świat "oczami" araukarii liczącej sobie 5000 lat, dębu mającego 700-800 lat lub 400-letniej lipy. Prawda, że będzie on wyglądał inaczej? Nie popełniajmy błędu XIX-wiecznych uczonych, którzy twierdzili, że już wszystko odkryto, i nie mówmy, że znamy odpowiedź na pytania związane z klimatem. Nobel temu, kto stworzy jednolity funkcjonujący i funkcjonalny matematyczny model naszej planety - litosfery, hydrosfery i atmosfery z uwzględnieniem oddziaływania czynników związanych z wnętrzem naszej matki Ziemi oraz z Wszechświatem. A więc schowajmy do szuflady efekt cieplarniany i mówmy o wahnięciach klimatu mieszczących się w pewnej długookresowej normie. Nie znaczy to, że nie widzę zagrożeń spowodowanych emisją do atmosfery przez przemysł i samych ludzi gazów cieplarnianych. Ale ich roczna emisja nie dorównuje solidnej erupcji wulkanu, np. Krakatau lub Santorini. Dobrze jest stosować "brzytwę Okhama".

Z wyrazami szacunku dla Pana i Pańskiej audycji